Woest en Waanzinnig

veenhuizen-aanbiedingen

‘Woest’ en ‘waanzinnig’ zijn de woorden die in me opkomen wanneer je Veenhuizen zegt. Nog niet zo lang geleden zou mijn eerste associatie ‘gevangenis’ zijn. Maar sinds mijn bezoek aan het bijzondere dorpje én het lezen van het boek ‘Het Pauperparadijs’ is daar verandering in gekomen.

Een aantal maanden geleden kregen wij van AbelLife de opdracht om in navolging van het drie-daagse wandelarrangement ‘Het Pauperpad’ een aantal ommetjes te maken rond de voormalige koloniedorpen. Een leuke opdracht en aangezien mijn roots in Drenthe liggen en de plaatsen Frederiksoord en Veenhuizen associaties uit het verleden opriepen, vond ik het reuze interessant om de geschiedenis in te duiken. Inmiddels begreep ik wel dat de herinneringen die ik als kind heb opgedaan niets te maken hebben met de door Johannes van den Bosch opgerichte ‘Maatschappij van Weldadigheid’. Frederiksoord was voor mij de tuinbouwschool en het bloemencorso en in Veenhuizen stond de gevangenis, dus daar kon je beter niet terecht komen.

Johannes-vd-Bosch
Johannes van den Bosch

Waanzinnig plan

Met stijgende verbazing nam ik de informatie die ik over Veenhuizen ontvangen had door. Wat een waanzinnig idee van generaal Johannes van den Bosch om de arme stedelijke bevolking naar de woeste onherbergzame veengronden in Drenthe te sturen om deze te ontginnen. Aan de ene kant misschien wel geniaal, want zo kon iedereen een bijdrage aan de maatschappij leveren en een poging doen om een goed bestaan op te bouwen. Aan de andere kant absurd, want wie bedenkt dat iemand vanuit de stad woeste grond moet gaan ontginnen en zelfvoorzienend moet worden. En dan het fenomeen vrije kolonie en dwangkolonie…. Was je wees, landloper of had je wat op je kerfstok, dan kwam je met een beetje pech in Veenhuizen of Ommerschans, de dwangkoloniën, terecht. Daar zou je weer heropgevoed worden tot een deugdzaam burger. Tucht, orde en hard werken waren aan de orde van de dag. Na een dag op het veld of in de werkplaats een gezamenlijke maaltijd in de eetzaal en daarna de hangmat of slaapkooi in. Dag in dag uit tot het moment kwam dat je weer een ‘deugdzaam’ burger was en het geluk had Veenhuizen te kunnen verlaten.

Op pad

En dan komt er na het inlezen, (her) schrijven van teksten en het samenstelling een route het moment dat we op pad gaan om een route te checken. Donkere wolken pakken zich samen wanneer ik richting Veenhuizen rijd. Het is net alsof de natuur wil zeggen; ‘Vergeet het verleden niet, het was hier niet altijd zo mooi als het nu lijkt‘. Als ik op de parkeerplaats voor ‘Bitter en Zoet’, het startpunt van de route, aangekomen ben komt de regen werkelijk met bakken uit de lucht. Een goed moment om te beginnen met koffie met wat lekkers in de voormalige apotheek ‘Bitter en Zoet’van de kolonie. Niet te geloven dat hier, waar je je nu lekker in een zachte bank nestelt, poedertjes gemixt werden en medicijnen voorgeschreven. Het eerste moment van bezinning.

Als het wat opklaart stap ik op mijn mountainbike om de route te gaan checken. Het eerste dat opvalt is dat je niet om het verleden heen kunt. Gevels worden gesierd door teksten, die de lezer herinneren aan de oorsprong van het dorp. ‘Leering door voorbeeld’, ‘Plichtsgevoel’, ‘Eendracht’, ‘Flink en Vlug’, ‘Orde en Tucht’ en ‘Kennis is Macht’. Stel je toch voor dat jij één van de arme sloebers bent, een pauper, die heropgevoed moet worden……

Tegenwoordig is het heel normaal om de visie van een bedrijf in kernwoorden samen te vatten. Johannes van den Bosch was zijn tijd ver vooruit en zorgde ervoor dat niemand, maar dan ook niemand, kon vergeten wat de visie van de ‘Maatschappij van Weldadigheid was’. Tot de dag van vandaag wordt zijn strakke huisstijl tot in de puntjes doorgevoerd, getuige de huisstijluitingen van de nieuwe bedrijven die zich in Veenhuizen vestigden.

Maar goed… eenmaal echt op pad, sta ik al snel voor de ingang van het tweede gesticht (er waren er drie). Nu is het een gevangenismuseum, maar vroeger werden er wel 1200 mensen ‘verpleegd’. Vanaf de binnenplaats klinkt muziek. Deze zomer wordt er het toneelstuk ‘Het Pauperparadijs’, naar het gelijknamige boek van Suzanna Janssen, opgevoerd. Goh wat had ik dat graag willen zien. Ik neem me ter plekke voor om tijdens de vakantie het boek te gaan lezen.

Even verderop rijzen enorme hekken op, daarachter staat het pand waar tot een aantal decennia geleden nog gevangen zaten. Een groepje mensen krijgt een rondleiding en verdwijnt in het pand om te ervaren hoe de wereld achter de tralies eruit ziet.

Paupersoep, Koffielust en een Mooie Madam

Op een steenworp afstand wordt volgens een bord in de tuin Paupersoep geserveerd, de route gaat het dorp uit, maar ik kan het niet laten om alvast een kijkje te nemen bij de voormalige werkplaatsen. Nu zijn daar leuke bedrijfjes gevestigd, waarvan ‘Koffielust’ er één is. Zeker even naar toegaan. Langs een pittoreske met kroos bedekte vaart gaat de route richting de hoofdvaart richting de bossen en heidevelden. Eerst nog even een klein lusje langs de bierbrouwerij ‘Maallust’. Stoere biertjes met wel klinkende namen worden er tegenwoordig gebrouwen. Altijd leuk en lekker om een ‘Weldoener’, ‘Kolonist’, ‘Zware jongen’, ‘Mooie Madam’ of ‘Landloper’ te proeven.

Weelderig bos en barre vlakten

Eenmaal over de vaart beland ik in een oase van rust. Met de fiets aan de hand wandel ik over prachtige zandpaden omzoomd door weelderig bos. Onderweg vertelt de boswachter (in de app), waarom de bossen zijn zoals ze zijn en welke bijzondere diersoorten er leven. Voor degenen die van een lange wandeling houden is het mogelijk om een ommetje langs het Fochteloërveen te maken. Terug aan de overkant van de vaart voegt de route zich een paar honderd meter langs de autoweg. Niet het allermooiste stukje, maar wel een mooi moment om even stil te staan bij het verleden. De woeste gronden in Drenthe stonden ook wel bekend als Hollands Siberië. Als je de uitgestrekte open vruchtbare velden ziet en je bedenkt dat het land nog onontgonnen, onherbergzaam en leeg is, zie je de arme sloebers, al ploeterend op het land, onbeschermd tegen de snijdende wind, haast voor je.

Strikt gescheiden

Het is ook niet zo gek dat er veel mensen nooit terugkeerden uit Veenhuizen. Doodstille getuige daarvan is het kerkhof even verderop. Op het eerste gezicht een kerkhof als vele andere, totdat je het verhaal erbij hoort én goed kijkt. De hiërarchie in het dorp is er pijnlijk zichtbaar. Fatsoenlijke graven wisselen zich af met kleine paaltjes met een nummer. Je zou er maar liggen als Nederlands Hervormde nummer 1…. Niet veel later, na nog een ommetje door de groene omgeving van het dorp, fiets ik achter de Esserheem langs. Een van de locaties waar tot de dag van vandaag nog gevangenen zitten. Een gedetineerde steekt vanuit zijn cel ter begroeting zijn hand op. Zo dichtbij en toch strikt gescheiden door tralies en hekwerken. Een vreemde gewaarwording.

Veenhuizen boeit

Het laatste stukje van de route leidt langs nog een aantal monumenten in en om het dorp, het zijn er in totaal 125. Veel te veel om in één dag te bezoeken. Via de site van het gevangenismuseum is het mogelijk om een overnachting in één van de vijf voormalige bewaarder woningen te boeken. Ook leuk natuurlijk! Wil je alles weten over dit bijzondere dorp dat een nominatie heeft om op de Unesco-lijst te komen? Wip dan even binnen in het voormalige slachthuis naast het gevangenismuseum. Op de gevel prijkt de tekst ‘Veenhuizen boeit’. En dat doet het zeker! Het gevangenisdorp dat tot voor kort volledig van de buitenwereld afgesloten was boeit.. en meer dan dat! Zeker weten dat er nog een bezoek volgt en dan inclusief een struintocht langs alle leuke lokale bedrijfjes en het gevangenismuseum.

Om nog even terug te komen in het boek het Pauperparadijs van Suzanne Jansen. Het is meegegaan in de vakantiekoffer. Na de laatste bladzijde was mijn conclusie dat het een verhaal is dat eigenlijk door iedereen gelezen moet worden. Onvoorstelbaar dat er een paar generaties terug nog zo’n taboe ruste op armoede. Dat families hun roots in Veenhuizen het liefst zoveel mogelijk verbloemen. Des te wonderlijker, dat het ooit zo woeste en onherbergzame gebied door de arme sloebers ontgonnen is tot een waanzinnig mooi, bijzonder dorp tussen vruchtbare velden.

De digitale wandelroute ‘Boeiend rondje’ in Veenhuizen is evenals ‘T Vergeten Verleden’ in Ommerschans te vinden in de AbelLife-app. De routes kosten € 0,99 per stuk. De app is gratis te downloaden.

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s